To forum:  http://arxontariki.forumup.gr

O Σεβ. Μητροπολίτης Nαυπάκτου και Αγίου Βλασίου, ΙΕΡΟΘΕΟΣ

    K α λ ω ς  ή ρ θ ε ς  σ τ ο  Α ρ χ ο ν τ α ρ ί  κ ι  μ α ς!

Σεβ. Μητροπολίτη Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου,  Ιεροθέου 

Ο μακαριστός π. Ιωάννης Ρωμανίδης, καθηγητής τής δογματικής στήν Θεολογική Σχολή τού Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, δέν ήταν ένας συνηθισμένος θεολόγος.

Δέν τόν είχα Καθηγητή, αφού ανέλαβε τήν έδρα τής δογματικής στήν Θεολογική Σχολή τής Θεσσαλονίκης μετά τήν αποφοίτησή μου από αυτή, αλλά τόν γνώρισα κατ’ αρχήν από τά κείμενά του, ύστερα τόν γνώρισα προσωπικά στήν Αθήνα, μετά τήν συνταξιοδότησή του, καί είχαμε στενή επικοινωνία, σχεδόν σέ καθημερινή βάση, τότε πού ζούσε στήν Αθήνα, σέ μιά «θεολογική μοναξιά». Αργότερα, όταν έγινα Μητροπολίτης, μού ζήτησε νά τόν εγγράψω στούς ιερατικούς καταλόγους τής Ιεράς Μητροπόλεώς μου, λαμβάνοντας απολυτήριο από τήν Ιερά Αρχιεπισκοπή Αμερικής όπου καί ανήκε ως Κληρικός.

Ο κ. Αθανάσιος Σακαρέλλος, πού είχε πολυχρόνια επικοινωνία μαζί του καί ως Δικηγόρος του, καί στό γραφείο τού οποίου ο π. Ιωάννης παρέδιδε μαθήματα θεολογίας σέ κλειστό κύκλο ανθρώπων, μεταξύ τών οποίων είχα τήν τιμή πολλές φορές νά συγκαταλέγομαι καί εγώ, μού είπε κάποτε ότι ο π. Ιωάννης γεννήθηκε σέ λάθος εποχή. Έπρεπε νά ζή τόν 4ο αιώνα, στόν οποίον έζησαν οι μεγάλοι Πατέρες τής Εκκλησίας.

Πράγματι, διαβάζοντας κανείς ή ακούγοντας τόν π. Ιωάννη Ρωμανίδη, διαπίστωνε ότι εξέφραζε τήν θεολογία καί τήν ζωή τών Πατέρων τού 4ου αιώνος, ήτοι τών μεγάλων Καππαδοκών Πατέρων τής Εκκλησίας καί τών ασκητών τής ερήμου, όπως τό βλέπουμε στά συγγράμματά τους καί στό Γεροντικό ή τόν Ευεργετινό. Στήν πραγματικότητα ο π. Ιωάννης Ρωμανίδης είναι ένα «κομμάτι» τού 4ου αιώνος πού έζησε τόν 20ό αιώνα ή θά μπορούσα νά πώ καλύτερα, ήταν ένας θεολόγος καί μάλιστα καθηγητής Θεολογικής Σχολής τού 20ού αιώνος πού όμως μεταφέρθηκε στό «πνεύμα» τών αγίων τού 4ου αιώνος καί τό εξέφραζε.


Βεβαίως ο π. Ιωάννης Ρωμανίδης δέν εκφράζει μιά δική του θεολογία, αλλά τήν θεολογία τής Εκκλησίας. Στηρίζεται στήν εμπειρία τών Προφητών, Αποστόλων καί Πατέρων, όπως εκφράζεται διά τής καθάρσεως, τού φωτισμού καί τής θεώσεως καί βιώνεται στήν νοερά καρδιακή προσευχή καί τήν θεωρία-θέα τού Θεού. Πρόκειται γιά μιά θεολογία πού δέν έχει σχέση μέ τόν σχολαστικισμό καί τόν ηθικισμό πού καλλιεργήθηκαν στήν Δύση καί μεταφέρθηκαν καί στόν δικό μας χώρο, είτε απευθείας από τήν Δύση είτε διά μέσου τής ρωσικής θεολογίας, η οποία δέχθηκε επιδράσεις από τήν Δύση, ιδίως κατά τήν περίοδο τού Μεγάλου Πέτρου.

Τά κλειδιά τής εμπειρικής θεολογίας είναι η πορεία τού ανθρώπου από τό κατ’ εικόνα στό καθ’ ομοίωση, από τήν κατάσταση τού δούλου στήν κατάσταση τού μισθωτού καί τού υιού, από τήν κάθαρση στόν φωτισμό καί τήν θέωση, από τήν ιδιοτελή στήν ανιδιοτελή αγάπη. Είναι θεολογία τής αποκαλύψεως πού συνδέεται μέ τήν θέωση τού ανθρώπου καί η οποία στήν συνέχεια διατυπώνεται σέ όρους καί σέ διδασκαλία γιά τήν θεραπεία καί τήν καθοδήγηση τών άλλων μελών τής Εκκλησίας. Τόσο απλή είναι η ορθόδοξη θεολογία στήν βάση της.

Ο π. Ιωάννης ομιλούσε ως καθηγητής τής δογματικής, αλλά καί ως ασκητής. Διαβάζοντας τόν λόγο του, αντιλαμβανόμουν ότι ο ίδιος είχε κάποια εμπειρία γύρω από τά πνευματικά θέματα, αλλά δέν είμαι σέ θέση νά διακριβώσω τό μέγεθος καί τόν βαθμό τής εμπειρίας του.

Η διδασκαλία του πού εκφράζει τήν θεολογία τής Εκκλησίας είναι πολύ απλή. Αναφέρεται στήν πτώση τού ανθρώπου καί τήν σωτηρία του, τήν όραση τού ακτίστου Φωτός, τήν έκφραση αυτής τής εμπειρίας καί τήν μέθοδο γιά νά φθάση κανείς στήν πνευματική εμπειρία. Βλέπει κανείς έναν κύκλο, όπως τό συναντάμε καί στά έργα τών αγίων Πατέρων. Έλεγε ο ίδιος:

«Η ορθόδοξη θεολογία έχει κυκλικό χαρακτήρα. Είναι σάν ένας κύκλος. Όπου κι άν ακουμπήσης πάνω στόν κύκλο, ξέρεις όλο τόν κύκλο, γιατί όλος ο κύκλος ο ίδιος είναι. Όλα ανάγονται στήν Πεντηκοστή• τά μυστήρια τής Εκκλησίας, όπως η ιερωσύνη, ο γάμος, τό βάπτισμα, εξομολόγηση κλπ., οι αποφάσεις τών Συνόδων κλπ. Εκείνο είναι τό κλειδί τής ορθοδόξου θεολογίας, η Πεντηκοστή. Γι’ αυτό καί εκείνος πού φθάνει στήν θέωση μετά τήν Πεντηκοστή, οδηγείται εις πάσαν τήν αλήθειαν».

Αυτό μάς υπενθυμίζει τό καταπληκτικό κείμενο πού διασώζεται στό έργο «Περί μυστικής θεολογίας» τού αγίου Διονυσίου τού Αρεοπαγίτου. Εκεί παρουσιάζεται «ο θείος Βαρθολομαίος» νά λέγη γιά τήν θεολογία: «Καί πολλήν τήν θεολογίαν είναι καί ελαχίστην, καί τό Ευαγγέλιον πλατύ καί μέγα καί αύθις συντετμημένον». Καί συμπληρώνει ο άγιος Διονύσιος: «Ότι καί πολύλογός εστιν η αγαθή πάντων αιτία, καί βραχύλεκτος άμα καί άλογος, ως ούτε λόγον ούτε νόησιν έχουσαν, διά τό πάντων αυτήν υπερουσίως υπερκειμένην είναι καί μόνοις απερικαλύπτως καί αληθώς εκφαινομένην τοίς καί τά εναγή πάντα καί τά καθαρά διαβαίνουσι…».

Πράγματι, ο λόγος τού π. Ιωάννη Ρωμανίδη μάς δείχνει ότι η θεολογία είναι καί πολλή καί ελαχίστη, είναι μεγάλη καί συντετμημένη, είναι πολύλογη, βραχύλογη καί άλογη. Έτσι, πολλές φορές παρουσιάζει τά θεολογικά θέματα μέ πολλά λόγια καί τά αναλύει καί άλλοτε είναι συνοπτικός καί αποφθεγματικός. Μέ αυτήν τήν έννοια η ορθόδοξη θεολογία, ο λόγος περί τού Θεού καί τών θείων, αλλά καί η βίωση τού Θεού καί τών θείων, είναι απλή καί βαθειά, επαναλαμβάνεται καί υπονοείται, εκφράζεται καταφατικά καί αποφατικά, βιώνεται καί παραπέμπει στήν όραση πού είναι πάνω από τήν ανθρωπίνη όραση καί ακοή, δηλαδή υπέρ τήν όραση καί ακοή.

Γύρω από τά θέματα πού προανέφερα ομιλούσε συχνά ο π. Ιωάννης Ρωμανίδης. Στήν κατοχή μου βρέθηκαν πολλές μαγνητοφωνημένες ομιλίες του είτε πού εκφώνησε στό Πανεπιστήμιο είτε σέ διάφορες αίθουσες, κυρίως δέ από παραδόσεις καί συζητήσεις πού έγιναν στό δικηγορικό Γραφείο τού κ. Αθανασίου Σακαρέλλου. Τίς ομιλίες αυτές απομαγνητοφώνησα καί συγκέντρωσα σέ τέσσερεις τόμους.

Από τόν πνευματικό αυτό θησαυρό απέσπασα μερικά κομμάτια, προκειμένου νά παρουσιασθή μιά εμπειρική δογματική, πού διαφέρει σαφέστατα από άλλες δογματικές. Μέσα στά κείμενα αυτά εκφράζεται πλούσια όλο τό πνευματικό περιεχόμενο τού π. Ιωάννου. Σέ μερικά σημεία γιά νά ολοκληρωθή η διδασκαλία του χρησιμοποίησα μερικά αποσπάσματα από τά βιβλία του «Πατερική θεολογία» καί «Επίτομος Ορθόδοξος Πατερική Δογματική».

Επαναλαμβάνω δέ ότι τά κείμενα τού π. Ιωάννου πού θά παρατεθούν είναι απομαγνητοφωνημένα καί έτσι διατηρείται πλήρως ο προφορικός του λόγος, ο οποίος διασώζει τά γνωρίσματά του, είναι δυνατός καί μεταδίδει τήν ζωντάνια καί τήν θέρμη τού χαρακτήρα του. Σέ μερικά σημεία ο π. Ιωάννης εκφράζεται μέ απόλυτο τρόπο, χρησιμοποιώντας λέξεις μέ προκλητικό περιεχόμενο εναντίον ορισμένων θεσμών καί καταστάσεων. Επειδή μεγάλωσε καί σπούδασε στήν Αμερική, σέ μερικές περιπτώσεις τά ελληνικά του δέν είναι άψογα. Όλα όμως αυτά πρέπει νά παραβλεφθούν καί ο αναγνώστης νά επικεντρωθή στόν πλούτο τής ορθοδόξου θεολογίας πού αποκαλύπτουν οι λόγοι του.

Στόν Α' αυτόν τόμο, πού είναι τρόπον τινά εισαγωγικός, εκτός από τά εισαγωγικά καί τά απαραίτητα βιογραφικά καί αυτοβιογραφικά στοιχεία τού π. Ιωάννου Ρωμανίδη, παρουσιάζεται η διδασκαλία του γιά τήν σχέση μεταξύ δόγματος καί ηθικής, γιά τήν εμπειρία τής αποκαλύψεως, γιά τούς φορείς τής αποκαλύψεως, πού είναι οι Προφήτες, οι Απόστολοι, οι Πατέρες καί οι άγιοι καί γιά τά μνημεία τής αποκαλύψεως πού είναι η Αγία Γραφή, Παλαιά καί Καινή, καί η Ιερά Παράδοση. Κοινό στοιχείο όλων τών κεφαλαίων καί τών επιμέρους ενοτήτων είναι η εμπειρία τής καθαρτικής, φωτιστικής καί θεοποιού ενεργείας τού Θεού.

Στόν Β' τόμο γίνεται αναφορά στήν διδασκαλία τού π. Ιωάννου Ρωμανίδη γιά τήν εμπειρική γνώση τής Τριαδολογίας, Χριστολογίας, κοσμολογίας, ανθρωπολογίας, Εκκλησιολογίας καί εσχατολογίας. Πρόκειται γιά μιά «άλλη» Δογματική, γιά μιά Δογματική μέσα από τήν εμπειρία πού μπορεί κανείς νά αποκτήση ζώντας μέσα στήν Εκκλησία καί αγιαζόμενος από τήν άκτιστη Χάρη τού Θεού διά τής μυστηριακής καί ασκητικής ζωής. 

Παρατηρούνται διάφορες επαναλήψεις στήν διδασκαλία τού π. Ιωάννου. Καί αυτό εξηγείται από τόν κυκλικό χαρακτήρα τής ορθοδόξου θεολογίας, όπως προαναφέρθηκε. Δέν μπορεί κανείς νά ομιλήση γιά πτώση τού ανθρώπου καί νά μήν αναφερθή στόν σκοτασμό τού νοός καί στήν απώλεια τής θεοκοινωνίας. Δέν μπορεί ακόμη κανείς νά κάνη λόγο γιά επαναφορά τού ανθρώπου στόν Θεό καί νά αγνοήση τά περί καθάρσεως, φωτισμού καί θεώσεως. Δέν είναι δυνατόν νά ασχοληθή μέ τήν θέωση τού ανθρώπου καί νά αγνοήση τήν αποκάλυψη τού ασάρκου καί σεσαρκωμένου Λόγου. Δέν είναι επιτρεπτό νά ομιλήση γιά τήν Εκκλησία καί νά αγνοήση τόν συνδυασμό τών ιερών Μυστηρίων μέ τήν μέθοδο τής καθάρσεως τής καρδιάς, τού φωτισμού τού νοός καί τής θεώσεως.

Άλλωστε καί τά τέσσερα κεφάλαια πού ακολουθούν έχουν μιά ενότητα μεταξύ τους, αφού σέ αυτά γίνεται λόγος γιά τήν αποκάλυψη, τήν εμπειρία τής αποκαλύψεως, τούς φορείς τής αποκαλύψεως, τά μνημεία τής αποκαλύψεως καί πώς η αποκάλυψη γίνεται δόγμα καί ηθική.

Έτσι, οι επαναλήψεις είναι φυσικές καί αναγκαίες ως πρός τό μυστήριο τής σωτηρίας τού ανθρώπου καί ως πρός τόν προσδιορισμό τού θέματος τής πνευματικής ζωής. Τό διατύπωσε αυτό άριστα ο Απόστολος Παύλος: «Τά αυτά γράφειν υμίν, εμοί μέν ουκ οκνηρόν, υμίν δέ ασφαλές» (Φιλιπ.γ',1). Όταν μιά διδασκαλία λέγεται μιά φορά, λησμονείται καί παραθεωρείται, ενώ οι επαναλήψεις καταγράφονται στήν σκέψη καί τήν καρδιά. Διαβάζοντας τά κείμενα τών αγίων Πατέρων βλέπουμε ότι τονίζονται οι κεντρικές αποκαλυπτικές αλήθειες, γύρω από τίς οποίες διαρθρώνονται οι σκέψεις τους. Έτσι υπάρχει μιά αρραγής ενότητα.

Βέβαια, κανείς δέν είναι αλάθητος, ούτε καί ο π. Ιωάννης Ρωμανίδης, αλλά τό «πνεύμα» τής θεολογίας πού δίδασκε είναι η θεολογία τών Προφητών, τών Αποστόλων καί τών Πατέρων, συντονίζεται στήν διδασκαλία τής Ορθοδόξου Καθολικής Εκκλησίας. Πρέπει ο αναγνώστης νά δή αυτό τό «πνεύμα» τής διδασκαλίας του, πού είναι η ουσία τής πατερικής παραδόσεως. Καί θά συνιστούσα ή καί θά παρακαλούσα τόν αναγνώστη νά δή τήν διδασκαλία τού π. Ιωάννου στήν ολότητά της καί νά μήν αποσπάση μιά φράση, νά τήν απομονώση καί νά βγάλη συμπεράσματα πού είναι αντίθετα μέ όσα λέγει σέ άλλα σημεία. Γιά παράδειγμα, τά περί δόγματος πρέπει νά τά συνεξετάση μέ όσα λέγονται γιά τήν αποκάλυψη τού Θεού• καί τά περί Προφητών, Αποστόλων καί Πατέρων πρέπει νά τά μελετήση σέ συνδυασμό μέ όσα λέγονται γιά τά άκτιστα καί κτιστά ρήματα καί νοήματα, γιά τήν Αγία Γραφή καί τήν Παράδοση. Μόνον έτσι θά αποκτήση ολοκληρωμένη εικόνα, διαφορετικά θά αδικήση τήν αλήθεια τών λεγομένων.

Ασχολούμενος γιά πολλά χρόνια μέ τήν «Εμπειρική δογματική» –πάνω από είκοσι (20) χρόνια– δόξαζα συνεχώς τόν Θεό, επειδή είμαι μέλος τής Ορθοδόξου Εκκλησίας, επειδή γνώρισα τόν π. Ιωάννη Ρωμανίδη καί επειδή έφθασε σέ μένα αυτός ο θησαυρός τής πνευματικής του κληρονομιάς.

Νομίζω ότι θά βοηθήση πολλούς αναγνώστες καί θά δώση μιά νέα προοπτική στήν κατανόηση καί βίωση τής δογματικής τής Ορθοδόξου Καθολικής Εκκλησίας.

Πολλοί βοήθησαν γιά νά εκδοθή αυτός ο πρώτος (Α') τόμος σέ διάφορες φάσεις τής εργασίας. Δηλαδή ο κ. Αθανάσιος Σακαρέλλος μού έδωσε πολλές μαγνητοταινίες. Η μακαριστή Γερόντισσα Φωτεινή καί οι μοναχές Ιωάννα καί Καλλινίκη τής Ιεράς Μονής Γενεθλίου Θεοτόκου-Πελαγίας, ο κ. Γεώργιος Γεωργάτος καί η κ. Ελένη Παπαδοπούλου-Γεωργάτου απομαγνητοφώνησαν τίς ομιλίες από τίς μαγνητοταινίες. Η κ. Μαίρη Ηλιοπούλου, η κ. Σίσσυ Σεραφετινίδου, οι κ. Γεώργιος καί Ελένη Γεωργάτου πέρασαν τίς χειρόγραφες απομαγνητοφωνήσεις στόν υπολογιστή. Η κ. Βασιλική Μελικίδου έκανε τό ευρετήριο τών θεμάτων. Ο κ. Αναστάσιος Φιλιππίδης καί η κ. Ευθυμία Μαυρομιχάλη μετέφρασαν διάφορα κείμενα από τήν αγγλική στήν ελληνική γλώσσα. Ο Αρχιμ. Καλλίνικος Γεωργάτος καί ο π. Γεώργιος Παπαβαρνάβας μετέφεραν τίς χειρόγραφες σημειώσεις μου στόν υπολογιστή καί ο πρώτος έκανε τήν τελική επεξεργασία. Η κ. Ελευθερία Σερμπέτη καί η κ. Βασιλική Μελικίδου είδαν τό τελικό κείμενο καί έκαναν σημαντικές φιλολογικές παρατηρήσεις. Η Γερόντισσα τής Ιεράς Μονής Γενεθλίου τής Θεοτόκου-Πελαγίας μοναχή Σιλουανή καί η συνοδεία της επιμελήθηκαν τήν έκδοση αυτή. Τούς ευχαριστώ όλους από καρδίας καί τούς εύχομαι ο Θεός νά τούς ευλογή πλούσια.

Η τελική επιλογή τών αποσπασμάτων καί η σύνδεση μεταξύ τους υπήρξε λίαν κοπιώδης καί μού πήρε πολύ χρόνο. Ζητώ τήν κατανόηση τών αναγνωστών.

Αισθάνθηκα ιδιαίτερη ευλογία πού ασχολήθηκα μέ τά θέματα αυτά, σύμφωνα μέ τήν διδασκαλία τού π. Ιωάννου Ρωμανίδη, καί εύχομαι ο Θεός νά αναπαύση τήν ψυχή του εν χώρα ζώντων, γιά τόν κόπο του καί τόν ζήλο του, αφού όσο ζούσε φλεγόταν από τήν ορθόδοξη θεολογία τής πρώτης Εκκλησίας καί μετέφερε στήν εποχή μας όλο τό «πνεύμα» καί τήν ζωντάνια της.

Έγραφα στήν Ναύπακτο
τήν 6η Αυγούστου 2010
εορτή τής Μεταμορφώσεως τού Κυρίου ημών Ιησού Χριστού †

Ο Ναυπάκτου καί Αγίου Βλασίου Ιερόθεος